Logo Cirion

Cirion Foundation

the impact of infectious diseases

Prof. dr. ir. Louise O. Fresco

‘Duurzame ontwikkeling vraagt om een integrale benadering’

Placeholder Flash-video. U heeft geen Flash geïnstalleerd. Klik hier om Flash te downloaden.

Welke studie kiest iemand die al op tienjarige leeftijd nadenkt over het categorische imperatief van Immanuel Kant? Filosofie, zou je denken. Het werd landbouwkunde. “Het is geheel en al onmogelijk om iets te bedenken wat zonder restrictie voor goed gehouden kan worden, behalve dan een goede wil", schreef Kant. Was het plichtethiek die Fresco’s studiekeuze bepaalde? Maar waarom koos zij dan voor landbouwkunde en niet bijvoorbeeld voor een studie medicijnen? Fresco: ‘Ik heb lang getwijfeld tussen medicijnen of landbouwkunde. Tot het moment waarop ik werd geconfronteerd met de Biafra-oorlog, met de beelden van hongerende en stervende kinderen. Het was die confrontatie met dat immense onrecht, met de ongelijke verdeling van voedsel in de wereld waardoor ik dacht: Wat hebben de mensen eraan om van een ziekte te genezen als ze vervolgens niets te eten hebben?

Maatschappelijke ontwrichting
Aan de Wageningen Universiteit leerde ik dat duurzame ontwikkeling alleen mogelijk is als deze op een integrale en interdisciplinaire wijze wordt gestimuleerd. Medische hulp, het ontwikkelen van landbouwtechnieken, het stimuleren van de economie, beleidsmatige verbeteringen  – al deze aspecten zijn even belangrijk. Na mijn studie kon ik aan de slag in Nieuw Guinea. Omdat ik wist dat er weinig medische voorzieningen waren ging ik in de leer bij een arts. In veel gebieden waar ik later als landbouwkundige werkte ben ik betrokken geweest bij het werk van artsen. Toen ik in 1981 onderzoek deed in Zaïre (het huidige Congo) werd de bevolking getroffen door de eerste uitbraak van Aids. Niemand wist toen nog wat Aids was. In het Mama Yemo ziekenhuis in Kinshasa, waar ik zelf voor malaria ben behandeld, raakte meer dan veertig procent van de patiënten besmet met het HIV virus. Ik heb geluk gehad. Een collega is na een bloedtransfusie overleden. De provincie waarin ik werkte was drie keer zo groot als Nederland. Er was slechts een handvol Zweedse artsen aanwezig en de lokale machthebbers toonden weinig belangstelling om samen te werken. Na een lange periode van droogte en een leven onder armoedige omstandigheden (het gevolg van jaren wanbeleid door de regering Mobutu) was de weerbaarheid van de Zaïrezen minimaal. Het was schokkend om te zien hoe groot de maatschappelijke ontwrichting was.

Spiraal
Veel Afrikaanse landen worden geconfronteerd met het vooroordeel dat de mensen het zelf niet kunnen redden. Dat is volkomen onterecht. De economische groei is in veel Afrikaanse landen groter dan in Europa. Maar er zijn ook landen waar de voorwaarden voor een normale economische ontwikkeling, zoals een transparante markt en goede transportmogelijkheden, ontbreken. Deze landen kunnen in een neerwaartse spiraal belanden waar boeren uitsluitend voor zichzelf produceren, waar nieuwe investeringen uitblijven, waar hyperinflatie optreedt en mensen wegtrekken. In een dergelijke gemarginaliseerde samenleving zullen ook de medische voorzieningen achterblijven en mensen extra kwetsbaar worden voor ziekten. Maar die kwetsbaarheid slaat om in kracht zodra de juiste voorwaarden zijn geschapen voor een duurzame ontwikkeling. Is de neerwaartse spiraal eenmaal doorbroken, dan wordt direct duidelijk hoe veerkrachtig en inventief deze mensen eigenlijk zijn.

Politiek
Het belang om duurzame ontwikkeling op een integrale wijze te benaderen kan niet genoeg worden onderstreept. Dat moet op alle niveau’s gebeuren. Bij de Verenigde Naties heb ik me ingezet voor een betere samenwerking met de WHO, waardoor een brede studie naar de relatie tussen voeding en chronische ziekten als kanker en hart- en vaatziekten mogelijk werd. Het voedingsaanbod, de voedingsconsumptie en de effecten van voeding op de gezondheid - in het leven van een zieke patiënt vormt dat één geheel. Beleidsmakers moeten af van dat denken in afzonderlijke kanalen: een kanaal voor landbouw, een kanaal voor voedsel, een economisch kanaal. Die denkwijze werkt contraproductief, mede omdat tegenstrijdige boodschappen kunnen ontstaan, bijvoorbeeld wanneer de ene deskundige zegt dat irrigatie nodig is om de efficiëntie van de landbouwactiviteiten te verhogen terwijl een ander adviseert om de aanwezigheid van open water zo veel mogelijk te beperken om de verspreiding van infectieziekten tegen te gaan. De VN kan zich niet met alle details bemoeien maar moet wel een duidelijk signaal afgeven dat projecten in samenhang gezien kunnen worden. De beste manier om dit te doen is door zelf het goede voorbeeld te geven.

Wetenschap
Veel ontwikkelingsprojecten mislukken omdat zij op dorpsniveau van start gaan voordat de juiste voorwaarden in een breder verband zijn gerealiseerd. Het heeft weinig zin om boeren alleen van klamboe’s te voorzien als hun rijstvelden vol larven zitten en hun huizen worden omgeven door open riolen. De mensen achter Cirion beseffen dat een integrale werkwijze cruciaal is voor het welslagen van een project. Cirion streeft er bovendien naar om maatschappelijke en wetenschappelijke doelstellingen met elkander te verenigen. In het meest ideale geval ontstaat zo een evenwicht tussen wetenschappelijke vooruitgang en praktische toepasbaarheid. De mensen achter Cirion nemen ook aan projecten deel om er zelf beter van te worden. Dat is geen puur idealistisch uitgangspunt en dat vind ik legitiem, want een geïntegreerde aanpak op zich levert niets op zonder een degelijke wetenschappelijke basis. En als je ter plaatse baanbrekende wetenschap kunt beoefenen waar lokale wetenschappers bij worden betrokken kan dat een enorme stimulans zijn en vele mensen enthousiast maken. Bovendien hebben we nog veel meer wetenschap nodig om tot nog betere oplossingen te komen. Het mooie van Cirion is dat deze stichting ruimte biedt voor een brede benadering van een specifiek aandachtsgebied. Daardoor ontstaan nieuwe perspectieven, en dus nieuwe kansen op verbeteringen. De mensen die verbonden zijn aan Cirion streven naar een integrale en interdisciplinaire werkwijze en laten zich niet afschrikken door de opvatting dat een integrale benadering te ingewikkeld zou zijn ‘omdat alles met alles samenhangt’. Terecht, want zo ingewikkeld is het allemaal niet. We moeten alleen goed kijken naar alle specifieke factoren die in een bepaalde situatie meespelen.

Samenwerken
Om duurzame ontwikkeling te stimuleren is ook een goede samenwerking met lokale deskundigen van belang. Steeds meer landen, zoals India en China, beschikken over specialisten die uitstekend zijn opgeleid. De expertise van plaatselijke deskundigen kan efficiënter worden ingezet en worden aangevuld met ontbrekende kennis. In Nederland opgeleide deskundigen beschikken bijvoorbeeld over een grote mate van creativiteit waarmee disciplinaire grenzen kunnen worden overstegen. Voor het welslagen van projecten is zowel diepgaande kennis als een brede blik op het geheel nodig. Daarnaast zullen alle betrokkenen moeten werken aan het vinden van een ‘gemeenschappelijke taal’, zodat goede oplossingen ondubbelzinnig en op basis van een breed maatschappelijk draagvlak worden geïmplementeerd. En laten we niet vergeten dat we ook gezamenlijk moderne wetenschap kunnen beoefenen. Het wordt tijd dat de wetenschappelijke elite de expertise van de lokale deskundigen serieus neemt en hen actief betrekt in internationale onderzoeksprojecten.

Educatie
Een belangrijk en effectief middel om duurzame ontwikkeling te bevorderen is educatie. Op het praktische vlak moet je per situatie bezien wat je wel en niet kunt realiseren, waarbij je rekening houdt met de economische omstandigheden. Om het probleem van de infecties via dieren die in en rond het huis leven te beperken zou je dieren bijvoorbeeld in stallen kunnen onderbrengen, maar dat kan pas als je genoeg geld hebt om stallen te laten bouwen. En vaccineren kan alleen als een zekere organisatiegraad aanwezig is. Educatie is eenvoudiger te realiseren en heeft direct effect op het gedrag. Ik ben een groot voorstander van geïntegreerd onderwijs waarin verbanden worden gelegd tussen gezondheid, voedsel, landbouw en milieu. Op lagere scholen leren kinderen soms wel dat zij voor het eten hun handen moeten wassen, maar besmettingen kunnen op velerlei wijze ontstaan, van een salmonellavergiftiging door het gebruik van een houten snijplankje tot een tuberculose-infectie als gevolg van het contact met dieren. Educatie kan het onzichtbare gevaar zichtbaar maken en gedragsveranderingen bewerkstelligen waardoor vele infectiegevallen worden voorkomen. Ja, culturele patronen kunnen belemmerend werken, maar cultuur is niet rigide - de wereld verandert snel. Honderden miljoenen mensen migreren van het platteland naar de steden, mensen in ontwikkelingslanden eten steeds meer brood en steeds minder rijst. Overal ter wereld passen mensen hun leefgewoonten aan, nemen mensen hun lot in eigen handen. Door deze mensen goed te informeren over de gevaren van infectieziekten helpen wij hen om gezond te blijven en dat is uiteindelijk goed voor iedereen.’